Korupcyjne luki w aktach prawnych są jednym z istotnych czynników nadużyć.

Ciekawy system antykorupcyjnej analizy aktów prawnych i ich projektów wprowadziła Ukraina.

W Polsce to zagadnienie jeszcze leży odłogiem.  

Po rewolucji godności

Poziom korupcji na Ukrainie pozostaje znacząco wyższy niż w Polsce. Jednak na kilku rozwiązaniach wypracowanych u naszego sąsiada po rewolucji godności możemy się wzorować. Należą do nich:

• przejrzysty, elektroniczny system zamówień publicznych ProZorro Zakupy,
• przejrzysty, elektroniczny system sprzedaży mienia publicznego ProZorro Sprzedaż,
• przejrzysty, publiczny, elektroniczny system składania, publikacji i dostępu do oświadczeń o stanie majątkowym osób pełniących funkcje publiczne,
• mocna autonomia (na poziomie polskiego NIK) i kontrola społeczna nad Narodowym Biurem Antykorupcyjnym Ukrainy (NABU), odpowiednikiem polskiego CBA,
• wielopoziomowy system antykorupcyjnej analizy aktów prawnych i ich projektów.

Potrzeba metodyki – dla prawodawców i społeczeństwa

Korupcjogenne luki mogą mieć dwojaki charakter. Jedne ułatwiają lub umożliwiają popełnianie nadużyć korupcyjnych. Inne, utrudniają ich wykrycie i ściganie.

Niektóre z takich luk mogą powstać nieumyślnie, jako wynik braku kompetencji legislatorów lub na skutek chaosu w procesie legislacyjnym. Inne są wprowadzane do przepisów celowo, bezpośrednio przez grupy interesów lub przez przekupionych legislatorów.

Wyłapywanie przepisów korupcjogennych wydaje się szczególnie istotne w procesie legislacyjnym. Przy projektowaniu i uchwalaniu nowej ustawy przepisy takie jest łatwiej wyeliminować, niż w przypadku już przyjętego aktu prawnego. Analogicznie, gdy akt prawny podlega nowelizacji, łatwiej wyeliminować luki korupcjogenne uchwalone wcześniej, skoro akt prawny i tak jest zmieniany.

Trzecią metodą eliminacji mogą być okresowe przeglądy aktów prawnych lub działanie ad hoc, po stwierdzonych przypadkach korupcji. Nowelizacja jest wtedy inicjowana w celu eliminacji luk korupcyjnych.

We wszystkich tych przypadkach pomocna jest metodyka wykrywania przepisów korupcjogennych. Ułatwia ona prace zarówno legislatorów, jak i dziennikarzy czy organizacji społecznych.

Opracowując taką metodykę na potrzeby krajowe warto sięgnąć do doświadczeń innych krajów, w których takie rozwiązania już funkcjonują. Uczenie się na cudzych sukcesach (i błędach) jest tańsze i pozwala na szybsze wypracowanie własnych rozwiązań.

Ciekawe metodyki wypracowano na Ukrainie.

4 poziomy

Podstawą prawną analizy jest art. 55 ustawy o zapobieganiu korupcji[1].

Przewiduje on, że jej celem jest identyfikacja czynników korupcjogennych w obowiązujących aktach prawnych i projektach takich aktów oraz wypracowanie rekomendacji w zakresie ich usunięcia.

Analiza jest lub może być przeprowadzana na czterech poziomach:

– przez Ministerstwo Sprawiedliwości w odniesieniu do wszystkich rządowych projektów aktów prawnych oraz aktów wydawanych przez Prezydenta Ukrainy,

– przez Narodową Agencję ds. Zapobiegania Korupcji w odniesieniu do wybranych aktów prawnych, przy współpracy Rady Społecznej przy NAZK

– przez Komisję ds. Polityki Antykorupcyjnej w Radzie Najwyższej (parlamencie Ukrainy) w odniesieniu do wszystkich projektów aktów prawnych rozpatrywanych przez parlament,

– na poziomie społecznym, z inicjatywy i na rachunek organizacji społecznych, osób fizycznych i prawnych.

Wyniki analizy, w tym analizy społecznej, podlegają obowiązkowemu rozpatrzeniu przez właściwy organ władzy.

Narodowa Agencja ds. Zapobiegania Korupcji

NAZK przeprowadza analizę wybranych aktów prawnych opierając się na analizie ryzyka. Eksperci agencji, wybierając projekt do analizy, oceniają m.in. takie przesłanki, jak:

• informacje o ryzyku korupcji lub konfliktu interesów związanych z projektem, pojawiające się w środkach masowego przekazu, w internecie lub napływające do agencji,
• uznanie wcześniejszej wersji lub innego podobnego projektu jako niosącego ryzyka korupcyjne,
• pominięcie wymaganych konsultacji społecznych lub informacje o fikcyjnym charakterze takich konsultacji,
• występowanie w projekcie podstawowych czynników korupcjogennych (określonych w rozdział III metodyki),
• regulowanie dziedzin o wysokim ryzyku korupcyjnym.

Metodyka NAZK

Metodyka zalicza do podstawowych czynników korupcjogennych:

• nieprawidłowe określenie kompetencji organów władzy lub administracji, w szczególności polegające na:
  • zbyt szerokim zakresie uznaniowości przy podejmowaniu decyzji,
  • nadaniu organowi zbyt szerokich uprawnień, przez delegowanie do rozporządzenia kwestii, które powinny być regulowane w ustawie, zwłaszcza w przypadkach działalności o wysokim ryzyku korupcyjnym,
  • dublowaniu kompetencji (przyznaniu kompetencji, które posiada już inny organ),
  • przyznanie kompetencji administracyjnych niepublicznym osobom prawnym (np. stowarzyszeniom),
  • nadaniu organowi uprawnień bez określenia jego obowiązków oraz ram prawnych wykonywania tych uprawnień,
  • stworzeniu wymogów wymuszających częste osobiste kontakty interesantów z organem,
• nieprawidłowe określenie praw i obowiązków osób fizycznych i prawnych, w szczególności polegające na:
  • niejasnym określeniu tych praw, obowiązków i odpowiedzialności, naruszającym zasadę pewności prawa,
  • braku lub ograniczeniu możliwości odwołania się,
  • nieuzasadnionym ustanowieniu korzyści lub przywilejów,
• kolizja przepisów, w szczególności polegająca na:
  • wewnętrznej sprzeczności przepisów projektu lub sprzeczności z innymi aktami prawnymi,
  • sprzeczności z konstytucją lub z międzynarodowymi zobowiązaniami Ukrainy,
• konstrukcje prawne o ocennym charakterze,
• utrudnianie wykonywania obowiązujących przepisów antykorupcyjnych, w szczególności polegająca na:
  • wprowadzeniu wyjątków,
  • ustanowieniu przepisów pozwalających unikać odpowiedzialności karnej, cywilnej, administracyjnej lub dyscyplinarnej,
  • ograniczeniu uprawnień jednostek, komórek i stanowisk antykorupcyjnych.

Za dziedziny o wysokim ryzyku korupcyjnym uznano:

• ustalanie trybu świadczenia usług administracyjnych;
• licencjonowanie niektórych rodzajów działalności gospodarczej;
• przewłaszczenie, prywatyzację, przyznanie praw do korzystania z mienia państwowego lub samorządowego,
• regulacje działalności przedsiębiorstw z udziałem skarbu państwa lub samorządu,
• uchwalanie i wykorzystywanie budżetów państwowych i lokalnych,
• ustalanie i zmianę procedur przetargowych, konkursowych i aukcyjnych,
• prowadzenie państwowej kontroli i nadzoru
• określanie dostępu do różnego rodzaju informacji ważnych społecznie (w tym państwowych rejestrów i informacji o wykorzystaniu środków budżetowych
• regulowanie zasad konkurencji gospodarczej i upadłości,
• zmianę przepisów podatkowych lub celnych.

Jeżeli projekt aktu prawnego (lub uchwalony akt prawny) spełnia powyższe przesłanki objęcia go analizą antykorupcyjną, NAZK może:

• przeprowadzić taką analizę samodzielnie lub
• wnioskować o przeprowadzenie analizy do Ministerstwa Sprawiedliwości.

Realizacja wniosków

W przypadku stwierdzenia określonych naruszeń przepisów antykorupcyjnych (np. dotyczących zasad etycznych, konfliktu interesów, ochrony sygnalistów) w obowiązującym akcie prawnym, NAZK przekazuje do właściwego organu wniosek o usunięcie naruszeń.

W przypadku prowadzenia samodzielnej analizy antykorupcyjnej, NAZK powiadamia o tym właściwe organy władzy wykonawczej i ustawodawczej oraz członków Rady Społecznej przy NAZK. W razie potrzeby NAZK przeprowadza konsultacje z organami rządowymi i samorządowymi, organizacjami międzynarodowymi, organizacjami społecznymi, samorządami zawodowymi, izbami gospodarczymi i innymi interesariuszami.

Wyniki analizy przekazywane są do komisji wiodącej oraz komisji ds. polityki antykorupcyjnej Rady Najwyższej lub do Rady Ministrów oraz publikowane na stronie agencji[2]. Wyniki analizy podlegają obowiązkowemu rozpatrzeniu przez właściwy organ.

Ministerstwo Sprawiedliwości

MS przeprowadza analizę na podstawie własnej metodyki[3].

Ocenę antykorupcyjną przeprowadza się w stosunku do aktów i projektów aktów prawnych w sferach określonych w art. 55 ust 4 ustawy o zapobieganiu korupcji, a mianowicie:

• praw człowieka i obywatela,
• uprawnień organów państwowych i samorządowych,
• świadczenia usług administracyjnych,
• uchwalania i realizacji budżetów państwowych i samorządowych,
• procedur przetargowych i konkursowych.

Podczas badania identyfikowane są i oceniane następujące czynniki korupcjogenne:

• niejasne określenie zadań, praw, obowiązków i odpowiedzialności organów państwowych i organów samorządu terytorialnego,
• ustanawianie nadmiernych obciążeń dla odbiorców usług administracyjnych;
• brak lub niejasność procedur administracyjnych;
• brak lub mankamenty w procedurach przetargowych i konkursowych,
• błędy legislacyjno-prawne.

W przypadku zidentyfikowania powyższych czynników korupcyjnych osoba przeprowadzająca badanie jest zobowiązana do sformułowania zaleceń dotyczących ich usunięcia. Zalecenia mogą dotyczyć:

• skonkretyzowania przepisów,
• wprowadzenia przepisów odsyłających do innych aktów prawnych,
• uzupełnienia aktu o szczegółowe procedury.

Czynniki i wskaźniki

Metodyka wprowadza pojęcia czynników korupcjogennych i wskaźników korupcjogenności.

Czynnik korupcjogenny oznacza, że dany przepis (samodzielnie lub w powiązaniu z innymi) sprzyja wywołaniu zachowań korupcyjnych.

Wskaźnik korupcjogenności oznacza cechę przepisu, wskazującą na jeden lub wiele czynników korupcjogennych.

W dalszej części, dla każdego czynnika korupcjogennego, metodyka przedstawia:

• jego szczegółowy opis,
• metody wykrywania,
• kryteria i metody jego oceny,
• sposoby usunięcia

Wyniki antykorupcyjnej analizy oraz sprawozdania kwartalne publikowanie są na stronie ministerstwa.[4] Ministerstwo analizuje co kwartał 1000 – 1500 aktów prawnych. Przegląd sprawozdań wskazuje, że uwagi zgłaszane są do mniej niż 1% analizowanych aktów. Niektórzy badacze wskazują na występujący problem pozytywnej oceny aktów prawnych zawierających wyraźne ryzyka korupcyjne przez organy władzy wykonawczej.[5]

Rada Najwyższa

Każdy projekt aktu prawnego, po zarejestrowaniu w parlamencie (Radzie Najwyższej), jest przekazywany w terminie 5 dni m.in. do komisji właściwej ds. walki z korupcją w celu przygotowania ekspertyzy w zakresie zgodności projektu w wymaganiami prawodawstwa antykorupcyjnego. Komisja ta przygotowuje opinię i przekazuje ją do komisji wiodącej dla określonego aktu prawnego.

Komisja wiodąca, podejmuje decyzję o wniesieniu projektu na posiedzenie plenarne parlamentu, dołącza do niego wymagane opinie, m.in. w zakresie antykorupcyjnym.

Komisja ds. Polityki Antykorupcyjnej rozpatruje projekty ustaw, w tym w zakresie przeprowadzenia analizy antykorupcyjnej, na podstawie własnego regulaminu z przyjętego w 2020 r.[6] Komisja nie wypracowała własnej metodyki, wykorzystuje w tym celu metodykę Ministerstwa Sprawiedliwości z 2017 r. Ponadto projekty analizowane są pod kątem zgodności z obowiązującymi przepisami antykorupcyjnymi.

W razie potrzeby, przygotowując projekt opinii, komisja może konsultować się z wnioskodawcami projektu, przedstawicielami organów państwowych i samorządowych oraz z ekspertami.

W przypadku, gdy projekt opinii wskazuje na niezgodność projektu ustawy z przepisami antykorupcyjnymi lub na występowanie czynników korupcjogennych, wnioskodawcy są zapraszani na posiedzenie komisji, na którym rozpatrywany jest projekt opinii.

Analiza antykorupcyjna projektu przeprowadzana jest jednorazowo, na początku procesu legislacyjnego. Nie jest uaktualniana w przypadku wprowadzenia zmian do projektu na dalszych etapach prac parlamentarnych.

W praktyce komitet poddaje analizie ok. 20% projektów zarejestrowanych w parlamencie. W okresie wrzesień 2019 – grudzień 2020 komitet ocenił negatywnie 72 projekty, tj. co 9 poddany analizie.[7]

Analiza społeczna

Społeczna analiza projektów aktów prawnych prowadzona jest na Ukrainie od ponad dziesięciu lat. Metodyki takich analiz opracowały m.in.:

• Transparency International Ukraina w roku 2012,[8]
• Centrum Reform Polityczno-Prawnych (Центр політико правових реформ) w roku 2014.[9]

Od kilku lat, najaktywniejszą organizacją, prowadzącą systematyczną analizę antykorupcyjną projektów aktów prawnych jest Instytut Idei Legislacyjnych (Інститут законодавчих ідей – IZI). Działalność think tanku finansowana jest z grantów zagranicznych (duńskich, szwedzkich, amerykańskich i organizacji międzynarodowych), co zapewnia mu pełną niezależność od krajowych organów władzy i partii politycznych.

Instytut opracował własne metodyki analizy państwowych i samorządowych aktów prawnych.[10]

W okresie wrzesień 2019 – grudzień 2020 instytut przeanalizował 1617 projektów aktów prawnych zarejestrowanych w parlamencie (ponad 55%).

Z tego 159 (10%) oceniono negatywnie, wskazując na czynniki korupcyjne, w stosunku do 567 (35%) zgłoszono uwagi, a pozostałe (891, 55%) oceniono pozytywnie. Wyniki analiz przekazywane były do Komisji ds. Polityki Antykorupcyjnej, która uwzględniła ok. 80% uwag instytutu w swoich własnych stanowiskach.[11] Warto zwrócić uwagę, że liczba projektów aktów prawnych przeanalizowanych przez instytut jest prawie 3 razy większa, niż projektów przeanalizowanych przez komisję parlamentarną samodzielnie.

Oprócz antykorupcyjnej analizy konkretnych projektów, instytut prowadzi także szersze działania analityczne. Co roku opracowuje m.in. ranking konkretnych posłów i frakcji parlamentarnych, które inicjowały najwięcej projektów zawierających czynniki korupcyjne. Ponadto analizowane są sfery, których dotyczą projekty. W okresie wrzesień 2019 – grudzień 2020 liderem były zmiany podatkowe.[12]

Próba syntezy

Na Ukrainie funkcjonują jednocześnie dwie państwowe i kilka społecznych metodyk antykorupcyjnej analizy aktów prawnych. W pewnym zakresie metodyki te prezentują wspólne podejście do sposobu analizy czynników korupcjogennych, w innym się uzupełniają.

Próbę syntezy wszystkich metodyk podjęła Tetiana Chutor w poradniku „Praktyczne rekomendacje: jak opracować projekt ustawy wolny od czynników korupcjogennych?”[13]

Chutor zwraca uwagę, że metodyki organizacji społecznych obejmują szereg czynników nieobecnych w oficjalnych metodykach państwowych, takich jak:

• nieprawdziwe cele przyjęcia projektu,
• niewłaściwe uregulowanie wewnętrznej działalności organów władzy,
• nieprawidłowości proceduralne,
• zmniejszenie stopnia przejrzystości i otwartości organów władzy,
• nieprawidłowości w procedurach rekrutacyjnych na stanowiska publiczne,
• nieprawidłowości w uregulowaniu podstaw prawnych i trybów zwalniania osób pełniących funkcje kierownicze i szeregowych urzędników.

Lista czynników korupcyjnych

Częścią poradnika jest lista kontrola czynników korupcyjnych. Po uzupełnieniu jej o czynniki budżetowe (występujące w metodyce IZI) oraz dostosowaniu do polskiego otoczenia prawnego, przyjęłaby ona następującą formę.

1. Nieprawidłowe określenie uprawnień organów władzy
   1. Nadmierne uprawnienia dyskrecjonalne
   2. Dublowanie uprawnień (przez różne organy)
   3. Nieprawidłowe regulacje w aktach wykonawczych
   4. Delegowanie uprawnień bez podstawy prawnej
   5. Brak lub mankamenty w procedurach unikania konfliktów interesów
   6. Połączenie funkcji regulacyjnych, administracyjnych i kontrolnych w ramach uprawnień jednego organu
   7. Regulowanie bez podstawy prawnej
   8. Brak jasnych kryteriów oceny osób upoważnionych do wykonywania funkcji organów państwowych i samorządowych oraz brak mechanizmów nadzorowania ich działalności
   9. Bark określenia zasad osobistej odpowiedzialności osób pełniących funkcje państwowe lub samorządowe za ich decyzje, działanie lub zaniechanie działania
2. Luki w publicznych procedurach
   1. Niejasne uregulowanie praw, obowiązków i odpowiedzialności osób fizycznych i prawnych w prowadzonych postępowaniach
   2. Ustanawianie nadmiernych obciążeń lub sztucznych barier dla odbiorców usług publicznych
   3. Bezpodstawne ustanowienie korzyści lub przywilejów dla osób fizycznych lub prawnych
   4. Stworzenie warunków wymuszających osobiste kontakty osób fizycznych i prawnych lub ich reprezentantów z organami i osobami wykonującymi funkcje publiczne
   5. Dyskryminacja lub bezpodstawne faworyzowanie osób fizycznych lub prawnych przez przyznanie ulg, pożytków lub innych uprawnień
   6. Brak lub mankamenty procedur konkurencyjnych (przetargowych) (Chutor organicza ten czynnik do zamówień publicznych, jednak ma on szerszy zakres, np. obejmuje przyznawanie dotacji celowych czy sprzedaż mienia)
3. Czynniki korupcyjne w sferze regulowania wewnętrznej działalności organów władzy państwowej i samorządowej
   1. Zmniejszenie poziomu przejrzystości i otwartości w działaniach okreżlonego organu
   2. Luki w procedurach naboru na wolne stanowiska
   3. Wadliwe uregulowanie podstaw prawnych lub trybu zwalniania osób pełniących funkcje kierownicze i urzędników
   4. Brak wyraźnego podziału kompetencji między działaniami administracyjnymi i politycznymi określonego organu
4. Utrudnianie realizacji ustawowych środków zapobiegania lub przeciwdziałania korupcji
   1. Nieuzasadnione stosowanie wyjątków od wymagań, ograniczeń i zakazów antykorupcyjnych wobec określonej kategorii osób, wprowadzenie ograniczeń w zakresie kontrolowania i monitorowania przestrzegania przepisów antykorupcyjnych przez określone kategorie osób
   2. Wprowadzenie regulacji prawnych, które pozwolą uniknąć odpowiedzialności karnej, administracyjnej, dyscyplinarnej lub cywilnej
   3. Ograniczenie zakresu dotychczasowych kompetencji podmiotów antykorupcyjnych
5. Inne czynniki, które przyczyniają się do powstania zagrożeń korupcyjnych
   1. Konflikt prawny (sprzeczność lub rozbieżność między przepisami prawa, które regulują te same obszary)
   2. Luki prawne
   3. Nieprawidłowości proceduralne w trakcie procesu legislacyjnego
   4. Naruszenie zasad techniki prawodawczej
   5. Błędy techniczne w tekście, pominięcia słów itp.
   6. Nieprawdziwe cele projektu ustawy
6. Stosowanie konstrukcji prawnych o charakterze wartościującym
7. Czynniki korupcjogenne w zakresie regulacji budżetowych
   1. nieprzestrzeganie procedury przygotowania projektu budżetu
   2. lekceważenie (nieefektywne wykorzystanie) mechanizmów konsultacji publicznych podczas procesu uchwalania budżetu,
   3. zawarcie w projekcie budżetu wydatków nienależących do właściwości organu
   4. lekceważenie (nieefektywne wykorzystanie) mechanizmów kontroli wewnętrznej i audytu wewnętrznego dla nadzoru nad wykorzystaniem środków budżetowych

Podsumowanie

Ukraina

Warto zwrócić uwagę, że na Ukrainie ten sam projekt aktu prawnego może być oceniane przez dwa, trzy, a nawet cztery podmioty: Ministerstwo Sprawiedliwości, NAZK, komisję parlamentu i organizację pozarządową. Niejednokrotnie wyniki takich analiz się różnią.

W przypadku przeprowadzania analizy przez podmiot rządowy lub wnioskodawców parlamentarnych należy się liczyć ze zwiększonym ryzykiem konfliktu interesów i nacisków politycznych, skutkującym powierzchownością ekspertyzy i pomijaniem czynników korupcjogennych.

Analiza dokonywana przez podmiot niezależny lub autonomiczny ogranicza te ryzyka. Na Ukrainie najbardziej krytycznie do projektów podchodzą eksperci autonomiczni (NAZK) i niezależni (organizacja społeczna).

Na Ukrainie udział organizacji społecznych w ekspertyzie ma podstawy prawne i został usankcjonowany w praktyce działania parlamentu. Instytut przeprowadzający te analizy (IZI) współpracuje roboczo z komisją parlamentu właściwą w sprawach polityki antykorupcyjnej. Ponieważ jego działania są finansowane ze źródeł zagranicznych, pozwala to na unikanie konfliktu interesów i dokonywanie niezależnych ocen.

Taka krzyżowa analiza (i sama jej świadomość) jest czynnikiem ograniczającym ryzyko zarówno pomyłki, jak i celowego zaniechania.

Polska

Rządowy Program Przeciwdziałania Korupcji 2018-2020 przewidywał w zadaniu 2.1 „wypracowanie mechanizmu oceny projektów przepisów prawnych w rządowym procesie legislacyjnym pod względem zagrożeń korupcyjnych”, a następnie w zadaniu 2.2 opracowanie projektu wytycznych wdrażających ten mechanizm.

Według sprawozdania z wykonania programu[14] „w 2020 r. analizowano zgromadzone materiały i informacje, na podstawie których opracowano projekt rekomendacji. Ze względu na obostrzenia związane z pandemią COVID-19 oraz brak możliwości zorganizowania spotkania grupy roboczej … nie udało się przekazać KPRM poprawionego dokumentu uwzględniającego zgłoszone uwagi.”

Społeczna metodyka takiej analizy zostanie opracowana w ramach w ramach projektu „Antykorupcyjny monitoring działalności państwa” prowadzonego przez Fundację „Akademia Antykorupcyjna”.

---

W niniejszym artykule wykorzystałem obszerne fragmenty opracowania „Analiza funkcjonujących na świecie międzynarodowych rozwiązań w zakresie antykorupcyjnej analizy aktów prawnych„, które przygotowałem w ramach projektu „Antykorupcyjny monitoring działalności państwa” prowadzonego przez Fundację „Akademia Antykorupcyjna”.

Projekt jest realizowany z dotacji programu Aktywni Obywatele – Fundusz Krajowy, finansowanego z Funduszy EOG.

---

Przypisy

[1] Закон України Про запобігання корупції, 2014 r., ze zm.,  https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1700-18#Text

[2] Anti-corruption examination, strona NAZK, https://nazk.gov.ua/en/anti-corruption-analysis/

[3] Міністерство Юстиції України, Наказ 24.04.2017 N 1395/5 Про затвердження Методології

проведення антикорупційної експертизи, 2017 r. http://consultant.parus.ua/?doc=0AW8ECD436

[4] Міністерство юстиції України, Антикорупційна експертиза https://minjust.gov.ua/uk/uncorrup_exp

[5] Онищук Ігор Ігорович, «Правове регулювання антикорупційної експертизи законодавчих актів: зарубіжний досвід»,

[6] Регламент розгляду Комітетом проектів нормативно-правових актів, 12 marca 2020 r., http://crimecor.rada.gov.ua/print/74140.html

[7] „Антикорупційна експертиза законопроєктів ВРУ ІХ скликання”, str. 16-18, Інститут законодавчих ідей, Kijów 2021 https://izi.institute/wp-content/uploads/2021/08/galuzeva-analitika.pdf

[8] Методологія проведення громадської антикорупційної експертизи: загальні засади, TI Ukraina, 2012 r. https://ti-ukraine.org/wp-content/uploads/2016/11/methodology.pdf

[9] Методологія проведення громадської антикорупційної експертизи, Центр політико правових реформ, 2014 r. http://justice.org.ua/teoriya-i-praktika/ekspertni-visnovki/metodologiya-provedennya-gromadskoji-antikoruptsijnoji-ekspertizi

[10] Методологія проведення антикорупційної експертизи проєктів нормативно-правових актів органів місцевого самоврядування Інституту законодавчих ідей https://www.zt-rada.gov.ua/files/upload/sitefiles/doc1631191198.pdf

[11] Хутор Тетяна, Климосюк Андрій, Рябченко Тарас, Коваль Андрій, Антикорупційна експертиза законопроєктів ВРУ ІХ скликання. Результати. Проблеми. Перспективи. Аналітичний центр “Інститут законодавчих ідей”, Kijów, 2021 https://izi.institute/wp-content/uploads/2021/08/galuzeva-analitika.pdf

[12] Хутор i inni, Антикорупційна експертиза…

[13] „Практичні рекомендації. Як написати законопроєкт без корупціогенних факторів?”, opracowanie w ramach projektu UE i UNDP ws. reformy parlamentarnej na Ukrainie 2019-2021,

[14] Sprawozdanie końcowe z realizacji Rządowego Programu Przeciwdziałania Korupcji na lata 2018–2020, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Warszawa, kwiecień 2021, https://www.antykorupcja.gov.pl/download/4/18175/SprawozdaniezrealizacjiRPPKnalata2018-2020.pdf

Korzyści z newsletterem

Zapraszam Cię do prenumeraty mojego newslettera.

Kilka razy w miesiącu otrzymasz:

• porady dotyczące problematyki sygnalistów,
• ciekawe informacje z dziedziny antykorupcji i compliance,
• najlepsze zniżki. 

Ponadto – z przyjemnością odpowiadam na pytania subskrybentów!