You are currently viewing Pierwsze założenia rządowej ustawy o sygnalistach – analiza

Pierwsze założenia rządowej ustawy o sygnalistach – analiza

W „Wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów” pojawiła się informacja o pracach nad projektem ustawy o ochronie osób zgłaszających naruszenia prawa, czyli sygnalistów.

Założenia projektu rządowego (przedstawione w punkcie „Istota rozwiązań ujętych w projekcie”) wskazują, w jakim kierunku pójdzie implementacja dyrektywy UE 2019/1937.

Przyjrzyjmy się najważniejszym założeniom.

Zakres dziedzinowy

Zakres ustawy będzie odpowiadał zakresowi dziedzinowemu dyrektywy. Z tym, że będzie dotyczył wszelkich naruszeń, a nie tylko związanych z naruszeniem dyrektyw unijnych. Nie będzie to jednak ochrona „powszechna”, dotycząca naruszeń we wszystkich dziedzinach życia społecznego czy gospodarczego. A szkoda, bo chyba wszyscy to milcząco zakładaliśmy.

W konsekwencji, dojdzie do sytuacji paradoksalnych. W ramach tej samej jednostki, osoba zgłaszająca nadużycie związane z przyznawaniem zamówień publicznych będzie podlegać ochronie, a zgłaszająca nadużycie mienia służbowego do celów prywatnych – nie będzie. Ta sama osoba, gdy zgłosi nadużycie dotyczące wykorzystania funduszy europejskich będzie podlegać ochronie, ale gdy zgłosi nadużycie związane z wykorzystaniem krajowych środków budżetowych – takiej ustawowej ochronie podlegać nie będzie.

W rezultacie, interesy unijne byłyby chronione lepiej niż interesy narodowe. Co chyba nie było zamierzoną intencją projektodawców.

Są to mocne argumenty, aby zakres dziedzinowy ustawy przemyśleć ponownie na etapie uzgodnień i konsultacji.

Projekt ustawy o ochronie osób zgłaszających naruszenia prawa, sygnaliści

Wewnętrzne kanały dokonywania zgłoszeń

Dyrektywa daje ustawodawcom krajowym pewne możliwości dokonywania wyłączeń.

Założenia wspominają o jednym, a mianowicie o zwolnieniu jednostek publicznych, zatrudniających do 50 osób, z obowiązku ustanawiania kanałów wewnętrznych (Jednostki prywatne tego typu są zwolnione wprost przez dyrektywę).

Jednocześnie jednak:

  • małe jednostki będą mogły ustanowić kanały wewnętrzne dobrowolnie (i słusznie),
  • brak kanału wewnętrznego nie ograniczy uprawnienia sygnalisty do skorzystania z kanału zewnętrznego lub ujawnienia publicznego (i słusznie),
  • jednostki sektora finansowego będą musiały tworzyć takie kanały, także gdy zatrudniają poniżej 50 pracowników (ten obowiązek wynika z dyrektywy, dodajmy, że powinien objąć także podmioty prowadzące działalność w zakresie transport lotniczego i morskiego oraz wydobywające ropę i gaz na obszarach morskich), założenia nie przewidują rozszerzenia tego obowiązku na inne branże.

Właściwy organ

Jedną z kluczowych decyzji implementacyjnych będzie ustanowienie „właściwego organu” (lub organów). Z jednej strony ma on pomagać sygnalistom, z drugiej ma ustanowić zewnętrzny kanał dokonywania zgłoszeń i prowadzić działania następcze.

W założeniach proponuje się, aby właściwym organem został ustanowiony Rzecznik Praw Obywatelskich. Przy czym nie będzie on samodzielnie prowadził postępowań wyjaśniających, ale przekazywał zgłoszenia do rozpoznania „do instytucji publicznej właściwej do jego merytorycznego zbadania”. To te instytucje będą podejmować działania następcze i informować RPO o ich wynikach.

W zakresie pierwszego zadania, czyli pomocy i ochrony sygnalistów, wybór RPO należy uznać za doskonały. Gwarantuje on niezależność „właściwego organu”, a RPO i jego biuro posiadają bogate doświadczenia i kompetencje w zakresie ochrony praw i wolności obywateli.

Pewne wątpliwości budzi pomysł, aby zgłoszenia zewnętrzne, rejestrowane w biurze RPO, przekazywać do rozpatrzenia innym, merytorycznym instytucjom publicznym, przy biernej roli RPO w tym zakresie. O ile zrozumiała może być niecelowość budowania w Biurze RPO gigantycznego aparatu dochodzeniowego, o tyle pozostawienie dalszych działań następczych w kompetencjach innych instytucji, może pozbawić te czynności wymaganego waloru niezależności i obiektywności. Kolejnym problemem może być słabsza ochrona tożsamości sygnalisty. Z ostateczną oceną powstrzymałbym się do czasu przedstawienia szczegółowych rozwiązań.

Sygnaliści: od dyrektywy do dokumentacji - szkolenie online

Zgłoszenia anonimowe

W założeniach nie wspomina się, czy zgłoszenia anonimowe będą rozpatrywane w trybie przewidzianym ustawą. Kwestia ta została pozostawiona do uznania państw członkowskich. Moim zdaniem warto objąć je przepisami ustawy, ponieważ zapewniają wyższy poziom ochrony sygnalisty.

Zgodnie z dyrektywą

Pozostałe założenia ustawy, opublikowane na stronie RCL, są w zasadzie zgodne z przepisami dyrektywy. Dotyczy do przykładowo tak kluczowych kwestii, jak zakres i zasady ochrony sygnalisty czy też możliwości skorzystania ze zgłoszenia zewnętrznego lub ujawnienia publicznego.

Podsumowując, pamiętajmy, że opublikowane założenia należy traktować jako zupełnie wstępne. Mogą zostać zmienione zarówno na etapie prac rządowych jak i parlamentarnych.

Ale mamy nareszcie pierwsze ruchy legislacyjne, co napawa otuchą, że cały proces ruszy z miejsca po miesiącach zastoju.


Korzyści z newsletterem

Zapraszam Cię do prenumeraty mojego newslettera. Z przyjemnością odpowiadam na pytania subskrybentów. Publikuję na nim najlepsze kody rabatowe. A ponadto, artykuły z mojego bloga otrzymasz na skrzynkę e-mailową jeszcze przed ich opublikowaniem!